Του Μιχαήλ Σταματάκη, Ομ. Καθηγητή του ΕΚΠΑ
Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν προκύψει από τη λειτουργία πολλών μεταλλείων, δεν παίζει τόσο καθοριστικό ρόλο η ύπαρξη σημαντικού κοιτάσματος μεταλλευμάτων ή βιομηχανικών ορυκτών, αλλά το που βρίσκονται γεωγραφικά, αν υπάρχουν υποδομές, αξιόπιστα συστήματα διαχείρισης, απρόσκοπτη προσφορά υδατικών πόρων και φθηνής ενέργειας, διαθεσιμότητα εξειδικευμένου προσωπικού, τεχνικών και εργατών μεταλλείου.
Αυτό τόνισε μεταξύ άλλων, ο Ομ. Καθηγητής του ΕΚΠΑ Μιχαήλ Σταματάκης σε πάνελ για τα ορυκτά του μέλλοντος στον Ελλαδικό χώρο
Συγκεκριμένα:
Λίθιο
Η Rio Tinto χαρακτηρίζει το λίθιο ως τον ορυκτό πόρο του μέλλοντος, με ταχύτερη ανάπτυξη σε σχέση με άλλα μεταλλεύματα που εξορύσσει η εταιρεία. Παρόλες τις έντονες διακυμάνσεις των τιμών ανθρακικού λιθίου, η Rio Tinto εξαγόρασε το 2025 την εταιρεία Arcadium που δραστηριοποιείται στο συγκεκριμένο μέταλλο, αυξάνοντας έτσι τη δυναμική της στην εξόρυξη, κατεργασία και εμπορία του λιθίου. Σημειώνεται ότι μετά τη δραματική πτώση των τιμών λιθίου πριν το 2025, η οποία είχε ως αποτέλεσμα το προσωρινό κλείσιμο μεταλλείων, οι τιμές του μετάλλου έχουν αυξηθεί απότομα, με το Li2CO3 να αυξάνεται από περίπου 13.433 USD/tn το Δεκέμβριο, σε 26.278 USD/tn τον Ιανουάριο 2026.
Τέτοιες έντονες διακυμάνσεις τιμών είναι ανεκτικές από μεγάλες εταιρείες ενώ είναι αδύνατον να προσελκύσουν μικρές-μεσαίες εταιρείες να επενδύσουν σε νέα έργα έρευνας και κατασκευής εργοστασίων εμπλουτισμού σε περιοχές με χαμηλό δυναμικό, όσον αφορά πιθανά αποθέματα και ποιότητα υλικού.
Μια ενδιαφέρουσα περίπτωση στην Ευρώπη είναι αυτή της Κορνουάλλης στη Βρετανία, όπου από το 1987, το BGS είχε επισημάνει τη δυνατότητα ανάκτησης του λιθίου από τον αποσαθρωμένο γρανίτη που φιλοξενεί τον εξαιρετικής ποιότητας κοιτασματα καολίνη της περιοχής (china clay). Ο καολινης ανακτάτο υδρομεταλλουργικά με μορφη αιωρήματος-γαλακτώματος, με τη χρήση ισχυρών εκτοξευτών νερού σε κυλιόμενα μέτωπα του γρανίτη για δεκαετίες. Μετά το 2022, η εταιρεία Cornish Lithium σχεδιάζει την αξιοποίηση αυτού του κοιτάσματος λιθίου, το οποίο είναι το μεγαλύτερο στην Ευρώπη, παράγοντας LiOH σε βιομηχανική κλίμακα μετά το 2029. Η ίδια εταιρεία σχεδιάζει την απόληψη λιθίου στην περιοχή, από γεωθερμικές άλμες (geothermal brines).
Σε μια πολύ πρόσφατη προκαταρκτική έρευνα μελών του εργαστηρίου Οικονομικής Γεωλογίας και Γεωχημείας του ΕΚΠΑ σε καολινιωμένος γρανίτες και γνευσίους από την Ανατολική Μακεδονία και την Αττική, οι τιμές λιθίου που μετρήθηκαν δεν ξεπερνούν το 50gr/tn, περιεκτικότητα που είναι πολύ χαμηλή και δεν θέτει βάσεις για επέκταση της έρευνας στις συγκεκριμένες περιοχές. Αυτά τα αρνητικά αποτελέσματα επιβεβαιώνουν το αξίωμα ότι δεν μπορεί να γίνει “αντιγραφή και επικόλληση δεδομένων” ενός γενετικού μοντέλου σε κάποιο άλλο.
Στη χώρα μας, έχουν εντοπισθεί σχετικά υψηλές συγκεντρώσεις λιθίου σε Νεογενείς Ντόφφους και ιζήματα στο Ανατολικό Αιγαίο, αλλά οι περιεκτικότητες είναι έως και έξι φορές χαμηλότερες από τις αντίστοιχες που έχουν εντοπισθεί σε παρόμοια πετρώματα στις Δυτικές ΗΠΑ, όπου αναμένεται σύντομα να λειτουργήσει εργοστάσιο επεξεργασίας λιθιούχων αργίλων και παραγωγής ανθρακικού λιθίου στο Thacker Pass, Nevada, κατάλληλων για τις μπαταρίες ηλεκτρικών αυτοκινήτων.
Tα ως τώρα δεδομένα, συγκεντρώσεις λιθίου που δεν καλύπτουν το τρέχον cutoff grade του συγκεκριμένου τύπου πετρώματος, το μικρό εύρος της μεταλλοφόρου περιοχής, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι για την ανάκτηση του λιθίου από τέτοιους πετρολογικούς τύπους απαιτείται ιδιαίτερη μεταλλουργική διαδικασία, επί τόπου, η προαναφερομένη περίπτωση κρίνεται ως μη προσφέρουσα σημαντικές ελπίδες βιομηχανικής αξιοποίησης. Αντίθετα και με βάση την τρέχουσα βιβλιογραφία, υπάρχει δυνατότητα ανάκτησης λιθίου από γεωθερμικές άλμες. Κατά τη γνώμη μου, η έρευνα για λίθιο θα πρέπει να εστιαστεί σε θερμές πηγές και ατμίδες, μια που υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία από εκθέσεις του ΙΓΜΕ και εργασίες ομάδων επιστημόνων για την ύπαρξη εμπλουτισμών σε αρκετές από αυτές. Σε δύο περιπτώσεις, Κεντρική Μακεδονία και Ανατολικό Αιγαίο, το λίθιο συνοδεύεται από υψηλές τιμές βορίου στα ρευστά, στοιχείο που είναι σημαντικό για τη συνέχιση της έρευνας.
Γάλλιο
Η ανάκτηση γαλλίου ως παραπροϊόν μεταλλουργίας αλουμινίου είναι μια βιώσιμη τεχνική που εφαρμόζεται διεθνώς. Στη χώρα μας έχουν μετρηθεί τιμές γαλλίου σε βωξίτες και ελαφρά μεταμορφωμένους βωξίτες (διασπορίτες) έως 120gr/tn. Στην Άπω Ανατολή, οι τοπικές βιομηχανίες αλουμινίου εισάγουν συμπληρωματικά ποσότητες βωξιτών που φροντίζουν να έχουν αυξημένες συγκεντρώσεις γαλλίου. Τα κοιτάσματα αυτά όπως τείνουν να λιγοστεύουν, οπότε οι έρευνες στέφονται σε μεταλλουργικά απορρίμματα, όπως το λεγόμενο corundum dust, που εμφανίζουν αυξημένα ποσοστά γαλλίου. Στη χώρα μας πραγματοποιούνται εισαγωγές βωξίτη από τη Γουινέα, για την κάλυψη ποιοτικών και ποσοτικών αναγκών. Σύμφωνα με αναλυτικά δεδομένα, η μέση περιεκτικότητα γαλλίου είναι συγκρίσιμη με αυτές των αυτόχθονων αποθέσεων βωξίτη.
Σπάνιες Γαίες
Με τα έως τώρα γεωλογικά και γεωχημικά δεδομένα, η μόνη ρεαλιστική προσέγγιση αξιοποίησης σπανίων γαιών στη χώρα μας είναι αυτή της απόληψης τους ως παραπροϊόντα κατά την μεταλλουργία του βωξίτη. Το ενδεχόμενο αυτό έχει μελετηθεί επαρκώς στη Γαλλία και κρίνεται βιώσιμο. Πιστεύω ότι, μετά το γάλλιο, θα προχωρήσουμε και στην ανάκτηση πολύτιμων σπάνιων γαιών από τους βωξίτες. Σε πρόσφατη έρευνα σε ελαφρά μεταμορφωμένο, μη εκμεταλλεύσιμο βωξίτη από το Ανατολικό Αιγαίο, προέκυψε ότι η συγκέντρωση συνολικών σπάνιων γαιών στην απόθεση φτάνει το 1kg/tn. Παρόμοιες συγκεντρώσεις αναμένονται και στα εκμεταλλεύσιμα βωξιτικά κοιτάσματα της χώρας. Βέβαια η πολυπλοκότητα της απόληψης μερικών από αυτές, ειδικά οι λεγόμενες Heavy REE, καθιστά δαπανηρή τη μεταλλουργία τους και θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψιν στους επενδυτικούς σχεδιασμούς.
Ni-Co
Για να έλθουμε στο νικέλιο και το κοβάλτιο, είναι γνωστή η απόληψη τους από λατερίτες αλλά και από θειούχα ορυκτά. Το θέμα των Ελληνικών λατεριτών είναι ανοικτό, ενώ το θέμα των θειούχων ορυκτών Ni-Co έχει παραμείνει σε αδράνεια για δεκαετίες. Στο επεξηγηματικό τεύχος του μεταλλογενετικού χάρτη του ΙΓΜΕ της δεκαετίας του ΄70 αλλά και σε άλλες δημοσιεύσεις αναφέρονται παλαιές εκμεταλλεύσεις χαλκού στη Φθιώτιδα και με υπόγεια έργα. Σε μερικές δημοσιεύσεις μελών του ΕΚΠΑ αναφέρεται η ύπαρξη θειούχων ορυκτών του κοβαλτίου και του νικελίου εντός της συγκεκριμένης χαλκούχου μεταλλοφορίας. Πιστεύω ότι είναι σημαντικός στόχος έρευνας, κατ’ αρχάς με γεωφυσικές μεθόδους μια και δεν γνωρίζουμε την τρισδιάστατη ανάπτυξη της μεταλλοφορίας στην περιοχή.
Μο/W-Sb
Μια άλλη ενδιαφέρουσα περίπτωση είναι αυτή της Κεντρικής Μακεδονίας, όπου υπάρχουν παλαιές εκμεταλλεύσεις μολυβδαινίου και βολφραμίου/αντιμονίου. Η περιοχή που έχουν εντοπιστεί εμφανίσεις των ως άνω μετάλλων καταλαμβάνει έκταση πολλών τετραγωνικών χιλιομέτρων, ενώ δεν είναι γνωστή η τρισδιάστατη ανάπτυξη της μεταλλοφορίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά τη διάρκεια της περιόδου 1941-1944, τα στρατεύματα κατοχής, είχαν πληροφορίες σχετικά με τις συγκεκριμένες μεταλλοφορίες τις οποίες αξιοποίησαν για στρατιωτικού σκοπούς [ειδικά κράματα για την αεροναυπηγική, διατρητικά βλήματα, θωράκιση τανκς]. Πριν δεκαετίες η ΓΕΜΕΕ επαναλειτούργησε μέρος των υπόγειων μεταλλείων αντιμονίου και έκτοτε η περίπτωση έπεσε στην αφάνεια. Και σε αυτή την περίπτωση, πιστεύω ότι η γεωφυσική, κατ’ αρχάς, έρευνα θα συμβάλλει στη διαπίστωση της εκμεταλλευσιμότητας των εν λόγω μεταλλοφοριών.
Πρόσφατα εφαρμόσθηκε με επιτυχία στο βόρειο Saskatchewan του Καναδά ,μια νέα μέθοδος εντοπισμού μεταλλοφόρων αποθέσεων Cu-Ni-Co σε βάθος εντός γαββρικών πετρωμάτων, η BHEM (borehole electromagnetic surveying) με την οποία εντοπίζονται βαθείς μεταλλοφόρες ζώνες. Πιστεύω ότι η συνεργασία μας με εξειδικευμένες ερευνητικές ομάδες θα αποδώσει τα μέγιστα για τις συγκεκριμένου τύπου μεταλλοφορίες.
Όσον αφορά ανθρακικά ορυκτά που έχουν εφαρμογές και στη Γεωργία
Είναι γνωστή η χρήση Ελληνικού αλλά και εισαγόμενο δολομίτη ως εδαφοβελτιωτικό και συστατικό λιπασμάτων. Σε μεγαλύτερη κλίμακα χρησιμοποιείται ο ασβεστίτης (ασβεστόλιθοι – μάρμαρα). Το λειοτριβημένο υλικό συνήθως κοκκοποιείται σε σφαιροποιητές σε κόκους έως 0.5cm συνήθως, ενσακκίζεται σε σάκκους 20-40 κιλών και διανέμεται προς εμπορίαν. Επίσης χρησιμοποιούνται σάκοι ενός τόνου όπου το υλικό περιέχεται χύδην. Το ίδιο ισχύει και για το γεωργικό γύψο ό οποίος επίσης χρησιμοποιείται για εξυγίανση εδαφών.
Πρόσφατα, η εταιρεία OMYA η οποία δραστηριοποιείται στη χώρα, παρουσίασε υπέρλεπτο ασβεστίτη για χρήση ως επικαλυπτικό φύλλων δένδρων (Foliar) για την προστασία τους από το θερμικό στρες, λόγω των συχνών περιόδων καύσωνα, αλλά και την αποφυγή επικάθησης εντόμων (δάκου, κλπ).
Εδώ και μερικά χρόνια, γίνονται μετρήσεις πεδίου σε ελαιώνες, χρησιμοποιώντας μια άλλη Ελληνική πρώτη ύλη, το υπέρλεπτο μίγμα χουντίτη-υδρομαγνησίτη, υλικό το οποίο εξορύσσεται από την SIBELCO Hellas στη Δυτική Μακεδονία ως επικαλυπτικο φύλλων (αποφυγή θερμικού στρες και επιβλαβών εντόμων). Επίσης, παράλληλες δοκιμές πραγματοποιούνται με την ομάδα ανθρακικών ορυκτών που προκύπτουν ως παραπροϊόντα κατά τον αεροδιαχωρισμό του αργού υλικού του ορυχείου, για χρήσεις τους ως εδαφοβελτιωτικών, προσφέροντας ασβέστιο και μαγνήσιο σε όξινα εδάφη.
Ειδικά η αξιοποίηση των ασβεστομαγνησιούχων παραπροϊόντων θα έχει σημαντικό περιβαλλοντικό και οικονομικό όφελος για τον προμηθευτή αλλά και την αγροτική κοινότητα. Οι δοκιμές συνεχίζονται και με την ανάμειξη ορυκτής γύψου, με τρόπο ώστε τα φυσικά ορυκτά να παρέχουν θείο, ασβέστιο και μαγνήσιο σε υποβαθμισμένα εδάφη.
Πρόσφατες μελέτες απέδειξαν ότι συγκεκριμένα εδάφη γίνονται πιο γόνιμα με τη χρήση μπεντονίτη στον οποίο ενσωματώνεται θείο που στη συνέχεια μεταπίπτει σε ευδιάλυτα θειικά ορυκτά. Αυτή η εφαρμογή, δίνει νέα προοπτική σε μερικές ιδιόμορφες μπεντονιτικές αποθέσεις της Μήλου, οι οποίες είναι πλούσιες σε διογκούμενες αργίλλους αλλά περιέχουν θείο και θειικά ορυκτά και έχουν κριθεί ακατάλληλες για τις τρέχουσες βιομηχανικές εφαρμογές.
