Του Αθανασίου Κεφάλα, Πρόεδρου της Επιτροπής Εορτασμού 100 Χρόνων ΣΜΕ και Προέδρου της Imerys Greece
Τα ορυκτά είναι παντού γύρω μας, αγκαλιάζουν την καθημερινότητα μας και είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με το ανθρώπινο είδος και τον πολιτισμό μας. Από τα κτίρια και τα καλλιτεχνήματα, τα αυτοκίνητα και τις ηλεκτρονικές συσκευές που κρατάμε στα χέρια μας αλλά και τα έργα υποδομής και τα καθημερινά χρηστικά αντικείμενα βασιζόμαστε στα ορυκτά για να απολαμβάνουμε τα αγαθά του αυξημένου βιοτικού επιπέδου.
Η παγκόσμια ζήτηση για ορυκτά θα συνεχίσει να μεγεθύνεται λόγω της αύξησης της ευημερίας των ανθρώπων, της ανάγκης για πολλαπλάσιες από τις τρέχουσες ποσότητες των μετάλλων που υποστηρίζουν τη σταδιακή μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας (χαλκός, λίθιο, νικέλιο, κλπ) αλλά και της ανάπτυξης νέων τεχνολογιών και προϊόντων που απαιτούν περισσότερους ημιαγωγούς άρα πυρίτιο, περισσότερες σπάνιες γαίες και έργα υποδομής. Η ανακύκλωση ακόμα δεν επαρκεί για να καλύψει τις αυξανόμενες ανάγκες σε ορυκτά και χρειάζεται συστηματικά να μπαίνουν σε λειτουργία νέα μεταλλεία και λατομεία.
Η χώρα μας έχει μεγάλο χαρτοφυλάκιο ορυκτών πόρων και μάλιστα διαθέτει μερικά κοιτάσματα παγκόσμιας κλάσης. Χαρακτηριστικά η χώρα μας είναι σταθερά στις δύο πρώτες στην παγκόσμια παραγωγή περλίτη, στις πέντε πρώτες στην παγκόσμια παραγωγή μπεντονίτη, στις δέκα πρώτες στην παγκόσμια παραγωγή μαρμάρων, η μοναδική χώρα παραγωγής βωξίτη στην Ευρώπη, ενώ βρίσκονται πολλά από τα κρίσιμα και τα στρατηγικά ορυκτά που τόσο έχει ανάγκη η Ευρωπαϊκή Ένωση για να μειώσει την εξάρτησή της από τρίτες χώρες.
Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι η μετατροπή των ορυκτών πόρων σε αυτό που αναφέρουμε ως «ορυκτό πλούτο», απαιτεί καλή γνώση των κοιτασμάτων και των αναγκών της αγοράς, αποτελεσματικές και ανταγωνιστικές διαδικασίες παραγωγής, οικονομική αξιοπιστία και υπεύθυνες πρακτικές λειτουργίας.
Για την Ελλάδα η εξορυκτική βιομηχανία ήταν πάντα οδηγός οικονομικής ανάπτυξης, μέσω της εμπορικής δραστηριότητας και της ανάπτυξης καινοτομίας, σημαντικός εργοδότης με παροχή και υποστήριξη ποιοτικών θέσεων εργασίας, κυρίως στην περιφέρεια και σταθερός επενδυτής και μαγνήτης ξένων επενδύσεων ακόμα και στις δύσκολες περιόδους οικονομικής ή υγειονομικής κρίσης.
Ο εξορυκτικός κλάδος της χώρας μας μπορεί να αναπτυχθεί περαιτέρω και να επιδιώξει μέχρι και διπλασιασμό της τρέχουσας συμβολής του στο ΑΕΠ, η οποία εκτιμάται σε πάνω από 2%. Για να το πετύχει αυτό πρέπει:
- να παραμείνει ανταγωνιστικός στις διεθνείς αγορές που δραστηριοποιείται, με ενίσχυση της πελατοκεντρικής αντίληψης, την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών και της τεχνητής νοημοσύνης καθώς και των μοναδικών δυνατοτήτων των κοιτασμάτων στα οποία έχει πρόσβαση
- να επενδύσει στην μεταλλευτική έρευνα και την τακτική αναπλήρωση των αποθεμάτων που εξορύσονται, με έμφαση στα κρίσιμα και στρατηγικά ορυκτά
- να προσαρμοστεί αλλά και να αξιοποίηση τις προκλήσεις της κυκλικής οικονομίας, της Βιομηχανικής Συμβίωσης και της Πράσινης Μετάβασης
- να διατηρήσει την κοινωνική άδεια λειτουργίας, με εμπέδωση των αρχών της βιώσιμης ανάπτυξης και την υποστήριξη της υπεύθυνης μεταλλείας
- να προσελκύσει και να αναπτύξει το κατάλληλο ανθρώπινο ταλέντο, με βελτίωση της εικόνας του κλάδου, προώθηση των νέων τεχνολογιών, σύνδεση με τα εκπαιδευτικά ιδρύματα και ανάληψη πρωτοβουλιών για καθιέρωση της πιστοποιημένης εκπαίδευσης στο χώρο εργασίας.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Συνδέσμου Μεταλλευτικών Επιχειρήσεων (ΣΜΕ) η εξόρυξη υποστηρίζει περίπου 80.000 ποιοτικές θέσεις εργασίας, ήδη όμως δυσκολεύεται να προσελκύσει ταλέντο λόγω κοινωνικών επιφυλάξεων απέναντι στον κλάδο, αντιμετωπίζει σοβαρή αναντιστοιχία δεξιοτήτων που χρειάζεται και αυτών που διατίθενται στην αγορά εργασίας και τελευταία και σαφή έλλειψη «χεριών».
Όσον αφορά τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου εξορυκτικού κλάδου επισημαίνεται ότι τα μέλη του ΣΜΕ, ο οποίος εκπροσωπεί το 85% της παραγωγής ελληνικών εξορυκτικών προϊόντων, έχουν υιοθετήσει από το 2006 «Κώδικα Αρχών Βιώσιμης Ανάπτυξη» και δημοσιεύουν κάθε χρόνο την εξέλιξη 12 σχετικών δεικτών. Η πεποίθηση ότι η βιώσιμη και υπεύθυνη εξόρυξη είναι η μόνη που έχει μέλλον, οδηγεί τα μέλη του Συνδέσμου σε συστηματικές ενέργειες για την συνεχή βελτίωση των επιδόσεων των στα πεδία της οικονομίας, της προστασίας του περιβάλλοντος και των σχέσεων με τις τοπικές κοινωνίες που δραστηριοποιούνται.
Το σύγχρονο μεταλλείο έχει αλλάξει σημαντικά στην πάροδο των δεκαετιών και κυρίως τα τελευταία 50 χρόνια. Οι εργασίες εντάσεως εργασίας που κυριαρχούσαν μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα, είχαν δώσει από τη δεκαετία του 1970 τη θέση τους στην τεχνολογία της ευέλικτης κίνησης με ντηζελοκίνητα και στη συνέχεια σε ηλεκτροκίνητα μηχανήματα με ασφαλείς καμπίνες για τους χειριστές, τα κυκλώματα ηλεκτροκίνητου τεχνητού αερισμού που διασφάλιζε επαρκή αερισμό στα υπόγεια έργα και την επιστημονική καθοδήγηση για την εξασφάλιση της αποφυγής πτώσεις των πετρωμάτων.
Με την έλευση της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης έχουμε μία ακόμα σημαντική αλλαγή στην οργάνωση των εξορυκτικών δραστηριοτήτων. Η δυνατότητα για απομακρυσμένη εκτέλεση και επίβλεψη των εργασιών φέρνει τον «μεταλλωρύχο» μακριά από το μέτωπο, από το «ένας άνθρωπος για ένα μηχάνημα» περνάμε στο «ένας χειριστής για πολλά μηχανήματα», στη διαχείριση πληροφορίας αντί δεδομένων, στις οθόνες και τους αισθητήρες αντί χειρωνακτικής εργασίας και επιτόπου παρουσίας. Τελικά «η σωματική δύναμη» και η αυστηρή εξειδίκευση, αντικαθίσταται από οριζόντιες δεξιότητες όπως η συνεργασία και ομαδικότητα, η επικοινωνία, η προσαρμοστικότητα, η στρατηγική σκέψη, η δημιουργικότητα και καινοτομία και τελικά οι ηγετικές ικανότητες.
Στο πλαίσιο αυτό στα τελευταία πέντε χρόνια έχει οξυνθεί το ζήτημα της ποιοτικής και τελευταίας και της ποσοτικής επάρκειας ανθρώπινου δυναμικού για την διατήρηση και την περαιτέρω ανάπτυξη της ελληνικής εξορυκτικής βιομηχανίας.
Στις βαθμίδες της υποχρεωτικής εκπαίδευσης η έλλειψη μαθημάτων που σχετίζονται με τους ορυκτούς πόρους, δεν επιτρέπει την γνωριμία των νέων με την δυναμική και τις δυνατότητες του εξορυκτικού κλάδου, πέρα από τις περιοχές που αυτός έχει ήδη με σημαντικό αποτύπωμα, και σχεδόν μηδενίζει τον επαγγελματικό προσανατολισμό προς αυτόν.
Η ανωτατοποίηση των ΤΕΙ, σε συνδυασμό με την εξαφάνιση των παλιών Τεχνικών Σχολών και την μειωμένη έλξη των νέων από την επαγγελματική εκπαίδευση δημιούργησε κενό μεσαίων στελεχών και εκπαιδευμένου τεχνικού προσωπικού που είναι η ραχοκοκαλιά της βιομηχανίας. Το κενό αυτό θα συνεχίσει να διευρύνεται και θα οξύνεται σε συνδυασμό με το διαγνωσμένο δημογραφικό πρόβλημα της χώρας.
Πέραν αυτού η εποχή του brain drain, σε συνδυασμό με την χαμηλή ελκυστικότητα του κλάδου, έχει δημιουργήσει κενό «γενιάς» εμπείρων ανωτέρων στελεχών που πρέπει να αντιμετωπιστεί με μέτρα βραχυπρόθεσμης απόδοσης αλλά και μακροπρόθεσμης απόδοσης. Για την άμεση αντιμετώπιση του προβλήματος σημαντικές εταιρείες του κλάδου οργάνωσαν και κάποιες συνεχίζουν, εστιασμένα προγράμματα που πρόσφεραν την «πρώτη δουλειά» σε νέους απόφοιτους Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης ώστε να αποκτήσουν εργασιακές εμπειρίες. Με το τρόπο αυτό οι συμμετέχοντες αυξάνουν την πιθανότητα να ακολουθήσουν επαγγελματική καριέρα στην οργανώτρια εταιρεία ή να έχουν καλή εξέλιξη σε άλλες εταιρείες.
Επιπλέον για τον κρίσιμο κλάδο των χειριστών μηχανημάτων έχουμε σταδιακή αριθμητική μείωση μετά το 2004 και όξυνση της έλλειψης στα χρόνια της οικονομικής κρίσης με μετανάστευση ή σταδιακή συνταξιοδότηση χωρίς εκκόλαψη νέας γενιάς που θα ανταποκρίνεται και στις νέες ποιοτικές απαιτήσεις. Το υφιστάμενο πλαίσιο βασίζεται στο ξεπερασμένο μοντέλο αποκλειστικά της εργασιακής εμπειρίας και απαιτεί για τη λήψη της πρώτης βαθμίδας άδειας χειριστή φορτωτή προϋπηρεσία ως βοηθός αδειούχου χειριστή 2.400 ώρες (ή ένας χρόνος) για απόφοιτους υποχρεωτικής εκπαίδευσης, η οποία μειώνεται σε 560 ωρών για αποφοίτους επαγγελματικής εκπαίδευσης. Τα αντίστοιχα όρια για να αποκτήσει ήδη διπλωματούχος χειριστής το ανώτατο δίπλωμα, συνήθως απαιτούμενο για τους μεγάλους και παραγωγικούς φορτωτές, είναι 3.600 ώρες (ή ένας και μισός χρόνος) για απόφοιτους υποχρεωτικής εκπαίδευσης και 1.200 ώρες για τους απόφοιτους επαγγελματικής εκπαίδευσης. Ως μέτρο σύγκρισης για τη λήψη Ιδιωτικού Διπλώματος Χειριστή Αεροπλάνου απαιτούνται 45 ώρες πτήσης και αντίστοιχα για Επαγγελματικό Δίπλωμα 200 ώρες πτήσης.
Ο ΣΜΕ ήδη από τη περασμένη δεκαετία αντιλαμβάνεται το μέγεθος του προβλήματος των επαρκών δεξιοτήτων, διοργανώνει και συμμετέχει σε διαδικασίες αναγνώρισης των πτυχών της πρόκλησης και εκπόνησης λύσεων.
Μεταξύ των άλλων:
- επικοινωνεί και προβάλλει τις σημαντικές βελτιώσεις αλλά και τις τεχνολογικές αλλαγές στο εργασιακό περιβάλλον της εξορυκτικής βιομηχανίας, ώστε αυτή να αποτελέσει κλάδο επιλογής για την απασχόληση των νέων
- προβάλλει και υποστηρίζει, μαζί με άλλες επαγγελματικές ενώσεις, την επανεισαγωγή μαθημάτων σχετικών με την γεωλογική επιστήμη και την εξόρυξη στην υποχρεωτική εκπαίδευση
- συνεργάζεται με τα Ιδρύματα Τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ώστε τα προγράμματα σπουδών να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες
- τα μέλη του δίνουν ευκαιρίες μαθητείας και απόκτησης εμπειρίας σε μαθητές επαγγελματικών σχολών, σπουδαστές και φοιτητές αλλά και νέους απόφοιτους
- συνεργάζεται με τη Δημόσια Διοίκηση για να εκσυγχρονιστούν τα περιγράμματα των τεχνικών επαγγελμάτων και περάσουμε στην εποχή της πιστοποιημένης εκπαίδευσης στο χώρο εργασίας με χρήση σύγχρονων μέσων (προσομειωτές μηχανημάτων, ασύγχρονη εκπαίδευση κλπ).
Η εμβληματική όμως παρέμβαση του ΣΜΕ αφορά στην πρόταση για τη δημιουργία Σχολής Χειριστών στη Δυτική Μακεδονία, για την οποία είναι θετική η κυβέρνηση και υπάρχουν σοβαρές προϋποθέσεις για ένα επιτυχημένο έργο.
Η περιοχή της Δ. Μακεδονίας έχει εξοικείωση με τις εξορυκτικές δραστηριότητες, λειτουργεί εδώ το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας που με τις σχετικές σχολές μπορεί να υποστηρίξει το ακαδημαϊκό περιεχόμενο της, μπορούν να βρουν νέες χρήσεις εγκαταστάσεις που θα σταματήσουν να χρησιμοποιούνται λόγω της διαδικασίας της απολιγνιτοποίησης και τα μέλη του Συνδέσμου γνωρίζουν τις ανάγκες του κλάδου αλλά και τις τεχνολογικές εξελίξεις που επηρεάζουν τον τρόπο λειτουργίας των μεταλλείων και λατομείων.
Η Σχολή αυτή θα πιστοποιεί την επαγγελματική επάρκεια των αποφοίτων της και είναι πλέον καιρός η πολιτεία να θεσμοθετήσει το πιστοποιητικό επαγγελματικής επάρκειας, εγκαταλείποντας το αναχρονιστικό και χρονοβόρο σύστημα της μακράς εργασιακής εμπειρίας.
Οι καμπίνες στα καινούργια μηχανήματα είναι πλέον γεμάτες με οθόνες, αισθητήρες και με χειριστήρια που οι νέοι μας τα γνωρίζουν και τα χειρίζονται από την τρυφερή τους ηλικία.
*Το άρθρο παραχωρήθηκε για το site και το newsletter του ΣΜΕ.
