Από Δρ. Πέτρο Τζεφέρη, Γεν. Διευθυντή ΟΠΥ Περιβάλλοντος & Ενέργειας
Στη σύγχρονη εποχή, η λέξη «καινοτομία» είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την τεχνολογική πρόοδο, την εφευρετικότητα και τις νέες, ρηξικέλευθες ιδέες. Ωστόσο, τα νέα ευρήματα που παρουσιάστηκαν στην ΙΗ’ Επιστημονική Συνάντηση Νοτιοανατολικής Αττικής από την ερευνητική ομάδα του Παγκόσμιου Γεωπάρκου Λαυρεωτικής – UNESCO (Γ.Δ. Παπαδημητρίου, Η. Κατσάρος, Ν. Λελούδας, Χ. Κοσμίδης και Δ. Μπίτζιος, 2026) έρχονται να μας ταξιδέψουν πίσω στον χρόνο, αποκαλύπτοντας την αυστηρά πρακτική και νομική σημασία αυτής της έννοιας.
Η έρευνα, η οποία διεξήχθη στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του Παγκόσμιου Γεωπάρκου Λαυρεωτικής – UNESCO, έφερε στο φως μια μοναδική επιγραφή in situ, λαξευμένη στο δυτικό τμήμα του στομίου ενός κατακόρυφου αρχαίου μεταλλευτικού φρέατος στον χώρο με την επωνυμία «3ο ΧΛΜ.», μια περιοχή με έντονη αρχαία και νεότερη μεταλλευτική δραστηριότητα μεταξύ Θορικού και Καμάριζας. Η επιγραφή, που χρονολογείται πιθανώς στα τέλη του 4ου με αρχές του 3ου π.Χ. αιώνα, αναγράφει: «ΦΙΛΟΛΑΟΣ [ratura] (Ε)ΥΔΡΑΩΝΟΣ ΚΑΤΕΛΑΒΕ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΝ». Η φράση αυτή αποτελεί μια αδιάψευστη μαρτυρία του αρχαίου μεταλλευτικού δικαίου, ενημερώνοντάς μας ότι ο Φιλόλαος, γιος του Ευδράωνος, κατοχύρωσε επίσημα το δικαίωμα διάνοιξης ενός νέου μεταλλείου για έρευνα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ύπαρξη μιας σβησμένης γραμμής (ratura) στο σώμα της επιγραφής, ακριβώς κάτω από το όνομα του Φιλόλαου. Η λείανση αυτή υποδεικνύει ότι η επιγραφή τροποποιήθηκε, πιθανώς για να διαγραφεί το όνομα ενός προηγούμενου μισθωτή που εγκατέλειψε την έρευνα, αφήνοντας την «καινοτομία» ελεύθερη για τον νέο ιδιοκτήτη. Αυτό επιβεβαιώνει τη δυναμική φύση των μεταλλευτικών παραχωρήσεων στην αρχαία Αθήνα.
Οι ρίζες αυτής της σημασιολογικής εξέλιξης ανιχνεύονται ήδη στα κείμενα του Πλάτωνα (Νόμοι 792b.8-c.2), όπου η καινοτομία δηλώνει τη δύναμη της εισφοράς του νέου έναντι των ειωθότων, αλλά και στον Αριστοτέλη, τον 4ο αιώνα π.Χ., ο οποίος χρησιμοποιεί τον όρο καινοτόμος σε κριτικό πλαίσιο για να δηλώσει το ασυνήθιστο και ρηξικέλευθο. Όπως η «καινή τομή» στη γη μπορούσε να ανταμείψει την πολιτεία με πλούτο και δύναμη, έτσι και κάθε νέα ιδέα εκτιμήθηκε ως δύναμη που αλλάζει τους όρους σκέψης και οργάνωσης της κοινωνίας.
Στο δημοσιονομικό θεσμικό πλαίσιο της εποχής, η «καινοτομία» αποτελούσε έναν εξαιρετικά συγκεκριμένο τεχνικό αλλά και θεσμικό όρο, προερχόμενο από το επίθετο καινός (νέος) και το ρήμα τέμνω (κόβω, σκάβω). Σήμαινε κυριολεκτικά τη «νέα τομή» στη γη, δηλαδή την άδεια για διάνοιξη ενός παρθένου μεταλλείου σε περιοχή που δεν είχε προηγουμένως υποστεί εκμετάλλευση. Όπως τεκμηριώνεται από τις μελέτες των μισθώσεων της Αγοράς (Poletai Records), οι καινοτομίες παραχωρούνταν για τρία έτη και, ως κίνητρο για την ενίσχυση της έρευνας, απαλλάσσονταν από το κόστος απογραφής. Η Πολιτεία απαιτούσε την καταβολή του 1/24 (4,17%) της αξίας του παραγόμενου μετάλλου μόνο στην περίπτωση που η έρευνα τελεσφορούσε και οδηγούσε σε παραγωγή εντός της τριετίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι μεταλλευτικές παραχωρήσεις της αρχαιότητας παρουσιάζουν εντυπωσιακές ομοιότητες με το σήμερα. Παρά την πάροδο χιλιάδων ετών, οι βασικές αρχές του ισχύοντος Μεταλλευτικού Κώδικα ελάχιστα διαφέρουν από το αρχαίο πρότυπο, καθώς διατηρούν τη λογική της παραχώρησης του δικαιώματος έρευνας και εκμετάλλευσης από το Κράτος προς τον ιδιώτη, με αντάλλαγμα μισθώματα ή δικαιώματα (royalties) επί της παραγωγής.
Η ανακάλυψη αυτή προσέφερε στην ερευνητική ομάδα μια μοναδική ευκαιρία για την αποκωδικοποίηση της αρχαίας εξορυκτικής μεθοδολογίας. Το φρέαρ της «καινοτομίας» (Φκν) συνδέεται με μια υπόγεια στοά προσπέλασης (Στ1) σε χαμηλότερο υψόμετρο, η οποία διερευνήθηκε και φωτογραφήθηκε. Η στοά αυτή, με τη χαρακτηριστική μικρή διατομή της (0,70μ. x 0,80μ.), σχεδιάστηκε με γνώμονα την ελαχιστοποίηση του χρόνου και του κόστους κατά το αρχικό ερευνητικό στάδιο. Στο εσωτερικό του μεταλλείου, ο εντοπισμός αριστοτεχνικά λαξευμένων στύλων στήριξης και η εξαντλητική εξόρυξη γαληνίτη επιβεβαιώνουν το υψηλό επίπεδο μηχανικής και τη χρήση προηγμένων τεχνικών, όπως η φρύξη, ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ. (Γ. Δ. Παπαδημητίου, & Η.Κατσάρος 2019).
Ο Φιλόλαος, μέλος μιας διακεκριμένης οικογένειας του Θορικού με παράδοση στις μεταλλευτικές επενδύσεις και τις δημόσιες λειτουργίες (τριηραρχίες), επένδυσε στη «νέα τομή» της αττικής γης. Από αυτή ακριβώς την κυριολεκτική πράξη της διάνοιξης ενός παρθένου κοιτάσματος στο σκληρό μάρμαρο, ξεκίνησε η πορεία μιας λέξης που μεταμορφώθηκε στην πάροδο των αιώνων για να ονοματοδοτήσει σήμερα κάθε μορφή ανθρώπινης προόδου και πνευματικής ανανέωσης.
Συνοπτική Βιβλιογραφία
- Crosby, M. (1950): The Leases of the Laurion Mines, Hesperia XIX, pp. 189-312.
- Κονοφάγος, Κ. Η. (1980): Το Αρχαίο Λαύριο και η Ελληνική Τεχνική Παραγωγής του Αργύρου, Εκδοτική Ελλάδος, Αθήνα.
- Κονοφάγος, Κ. Η. (1997): Η Δημοκρατία της Αθήνας και οι παραχωρήσεις των μεταλλείων της Λαυρεωτικής, Ε.Μ.Π., Εκδόσεις Πυρφόρος.
- Παπαδημητρίου, Γ. Δ. & Κατσάρος, Η. (2019): Ανακάλυψη Αρχαίας Καμίνου Φρύξης στη Λαυρεωτική και το πρόβλημα της εκμετάλλευσης του γαληνίτη, 7ο Συμπόσιο Αρχαιομετρίας της ΕΑΕ.
- Παπαδημητρίου, Γ. Δ., Κατσάρος, Η., Λελούδας, Ν., Κοσμίδης, Χ., & Μπίτζιος, Δ., (2026): Αρχαία Ερευνητικά Μεταλλευτικά Έργα “Καινοτομίας” στη Λαυρεωτική, ΙΗ’ Επιστημονική Συνάντηση ΝΑ Αττικής.
____________
*Το άρθρο παραχωρήθηκε για το site και το newsletter του ΣΜΕ.
