Του Βασίλη Μέλφου, Καθηγητή στο Τμήμα Γεωλογίας του Α.Π.Θ.
Το μάρμαρο είναι στενά συνδεδεμένο με τις κοινωνικές, θρησκευτικές και οικονομικές εκδηλώσεις της ζωής των Ελλήνων ήδη από την προϊστορική περίοδο. Έχοντας βαθιά γνώση των φυσικών ιδιοτήτων και των τεχνικών χαρακτηριστικών του μπόρεσαν να εκφράσουν την αρμονία και τις αναλογίες στην αρχιτεκτονική και στη γλυπτική.
Η λέξη «μάρμαρο» είναι ελληνική. Απαντά ήδη στα ομηρικά έπη και προέρχεται από το ρήμα «μαρμαίρω», που σημαίνει λάμπω και ακτινοβολώ. Η ετυμολογία αυτή αποδίδει τη χαρακτηριστική ιδιότητα του μαρμάρου να αντανακλά το φως στους κρυστάλλους του ασβεστίτη, του βασικού ορυκτού από το οποίο αποτελείται. Καθώς το φως προσπίπτει στις έδρες των κρυστάλλων ασβεστίτη, διαχέεται και αντανακλάται δημιουργώντας αυτή τη χαρακτηριστική λάμψη που γοήτευσε καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες και γλύπτες σε όλες τις εποχές.
Από γεωλογική άποψη, το μάρμαρο είναι ένα μεταμορφωμένο ανθρακικό πέτρωμα. Δημιουργείται όταν ασβεστόλιθοι ή δολομίτες βρεθούν σε συνθήκες υψηλών πιέσεων και θερμοκρασιών στο εσωτερικό της Γης. Κατά τη διαδικασία αυτή, τα αρχικά ιζήματα ανακρυσταλλώνονται και μετατρέπονται σε ένα συμπαγές μωσαϊκό κρυστάλλων. Το αποτέλεσμα είναι ένα πέτρωμα με μεγάλη συνοχή, χαμηλό πορώδες, υψηλή ανθεκτικότητα και εξαιρετικές δυνατότητες κατεργασίας. Αυτά τα χαρακτηριστικά εξηγούν γιατί το μάρμαρο αποτέλεσε διαχρονικά ένα από τα πιο αγαπημένα υλικά της αρχιτεκτονικής και της γλυπτικής.
Η Ελλάδα είναι μία χώρα με εκτεταμένες εμφανίσεις μαρμάρου, λιτού, απέριττου, καθαρού, και έτσι υπήρχε άφθονη πρώτη ύλη. Ξεχωριστή θέση κατέχουν τα λευκά μάρμαρα, γνωστά για την καθαρότητα, την ομοιογένεια και τη φωτεινότητά τους. Ήδη από τη Νεολιθική εποχή, οι κάτοικοι του Αιγαίου αναγνώρισαν τις ιδιαίτερες ιδιότητες του λευκού αυτού πετρώματος και το χρησιμοποίησαν για την κατασκευή κοσμημάτων, διακοσμητικών αντικειμένων και ειδωλίων. Οι αρχαιομετρικές έρευνες των τελευταίων δεκαετιών έχουν δείξει ότι η κύρια πηγή της πρώτης ύλης ήταν τα νησιά της Νάξου και της Πάρου, τα οποία εξελίχθηκαν σε μεγάλα κέντρα εξόρυξης και επεξεργασίας μαρμάρου.
Κατά την Εποχή του Χαλκού εμφανίζονται τα περίφημα Κυκλαδικά ειδώλια, δημιουργίες μοναδικής αισθητικής που θεωρούνται σήμερα από τα σημαντικότερα έργα της προϊστορικής τέχνης παγκοσμίως. Τα λιτά σχήματα, οι καθαρές γραμμές και η αρμονία των αναλογιών τους αποδεικνύουν ότι ήδη πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια οι τεχνίτες του Αιγαίου κατείχαν σε υψηλό βαθμό την τέχνη της μαρμαρογλυπτικής.
Η μεγάλη ακμή του ελληνικού μαρμάρου, ωστόσο, ήρθε κατά την Αρχαϊκή, την Κλασική και την Ελληνιστική περίοδο. Τότε το μάρμαρο μετατράπηκε σε σύμβολο καλλιτεχνικής τελειότητας και αρχιτεκτονικής αρμονίας. Οι αρχαίοι Έλληνες αρχιτέκτονες και γλύπτες αξιοποίησαν τις ιδιότητές του για να δημιουργήσουν έργα που εξακολουθούν να προκαλούν θαυμασμό μέχρι σήμερα. Ο Παρθενώνας στην Ακρόπολη των Αθηνών, το Ερέχθειο με τις περίφημες Καρυάτιδες, οι ναοί, τα θέατρα και τα δημόσια οικοδομήματα της αρχαιότητας κατασκευάστηκαν από μάρμαρα εξαιρετικής ποιότητας. Το πεντελικό μάρμαρο της Αττικής, το παριανό μάρμαρο, γνωστό στην αρχαιότητα ως «λυχνίτης λίθος» και το λευκό μάρμαρο της Θάσου απέκτησαν φήμη σε ολόκληρο τον τότε γνωστό κόσμο. Από «λυχνίτη λίθο» φιλοτεχνήθηκαν μερικά από τα σημαντικότερα γλυπτά της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως η Αφροδίτη της Μήλου και η Νίκη της Σαμοθράκης.
Η φήμη των ελληνικών μαρμάρων δεν περιορίστηκε στον ελλαδικό χώρο. Κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο τα λατομεία της Ελλάδας τροφοδοτούσαν με πρώτη ύλη ολόκληρη τη Μεσόγειο. Οι Ρωμαίοι, εκτός από τα λευκά μάρμαρα, εκτίμησαν ιδιαίτερα και τα ποικιλόχρωμα ελληνικά μάρμαρα από την Κάρυστο, τη Σκύρο, τη Μάνη, την Χίο και άλλες περιοχές. Τα υλικά αυτά χρησιμοποιήθηκαν για τη διακόσμηση ανακτόρων, λουτρών, ναών και δημόσιων κτηρίων στη Ρώμη και σε πολλές επαρχίες της αυτοκρατορίας. Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε και κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, όταν ελληνικά μάρμαρα κοσμούσαν μνημεία της Κωνσταντινούπολης, της Θεσσαλονίκης, της Βενετίας και άλλων σημαντικών κέντρων της εποχής.
Η εξόρυξη του μαρμάρου στην αρχαιότητα απαιτούσε εξαιρετική τεχνογνωσία. Οι αρχαίοι Έλληνες λατόμοι γνώριζαν σε βάθος τη δομή του πετρώματος και εκμεταλλεύονταν τις φυσικές ασυνέχειες και διακλάσεις του. Με τη βοήθεια σιδερένιων εργαλείων και σφηνών αποσπούσαν τεράστιους ογκόλιθους, τους οποίους στη συνέχεια διαμόρφωναν επιτόπου. Η μεταφορά τους αποτελούσε πραγματικό τεχνολογικό επίτευγμα, καθώς γινόταν με σύνθετα συστήματα κύλισης, και στην συνέχεια με άμαξες και πλοία. Τα αρχαία λατομεία της Πάρου, της Νάξου, της Θάσου, της Πεντέλης, του Υμηττού, της Προκοννήσου, της Λέσβου, της Καρύστου, της Λάρισας, της Κρήτης και πολλών άλλων περιοχών αποτελούν σήμερα μοναδικά μνημεία της αρχαίας Ελληνικής τεχνολογίας.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πεδία της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας αφορά τον προσδιορισμό της προέλευσης των μαρμάρων που χρησιμοποιήθηκαν σε αρχαία έργα τέχνης και μνημεία. Η γνώση της προέλευσης ενός μαρμάρου συμβάλλει στην κατανόηση των εμπορικών δικτύων της αρχαιότητας, των τεχνολογικών γνώσεων αλλά και στη σωστή αποκατάσταση των μνημείων. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται σήμερα προηγμένες γεωλογικές και αρχαιομετρικές μέθοδοι. Ανάμεσα στις σημαντικότερες μεθόδους είναι η μικροσκοπική μελέτη λεπτών τομών, η ακτινογραφική ανάλυση XRD και οι αναλύσεις σταθερών ισοτόπων άνθρακα και οξυγόνου. Καμία μέθοδος από μόνη της δεν αρκεί για την ασφαλή ταυτοποίηση της προέλευσης ενός μαρμάρου. Στο πλαίσιο της έρευνάς μου στο Τμήμα Γεωλογίας του ΑΠΘ, δημιούργησα μια εκτεταμένη βάση δεδομένων που περιλαμβάνει γεωλογικά και γεωχημικά χαρακτηριστικά μαρμάρων από τα περισσότερα λατομικά κέντρα της Ελλάδας, της Μικράς Ασίας και της Ιταλίας. Η βάση αυτή σε συνδυασμό με τις παραπάνω μεθόδους, χρησιμοποιείται για την ταυτοποίηση της προέλευσης μαρμάρινων αρχαιολογικών αντικειμένων και συμβάλλει στην κατανόηση των δικτύων διακίνησης και χρήσης του μαρμάρου κατά την αρχαιότητα.
Στη σύγχρονη εποχή, η Ελλάδα εξακολουθεί να κατέχει εξέχουσα θέση στη διεθνή αγορά μαρμάρου. Τα λατομεία της Θάσου, της Δράμας, της Καβάλας, του Βερμίου, της Κοζάνης, της Μαγνησίας, της Μάνης, της Πάρου, της Νάξου, του Άργους και πολλών άλλων περιοχών παράγουν μάρμαρα υψηλής ποιότητας που εξάγονται σε δεκάδες χώρες. Το χιονόλευκο ελληνικό μάρμαρο κοσμεί ναούς και τεμένη, δημόσια κτήρια, ξενοδοχεία, ουρανοξύστες και χώρους πολιτισμού σε ολόκληρο τον κόσμο, από την Ευρώπη έως τη Μέση Ανατολή και την Ασία.
Το Ελληνικό μάρμαρο είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα πέτρωμα και οικοδομικό υλικό. Αποτελεί έναν μοναδικό κρίκο που συνδέει τη γεωλογική ιστορία της Ελλάδας με την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού. Δημιουργήθηκε μέσα από σύνθετες γεωλογικές διεργασίες που διήρκεσαν εκατομμύρια χρόνια και στα χέρια των ανθρώπων σμιλεύτηκε και μετατράπηκε σε απαράμιλλα έργα τέχνης. Τα αρχαία λατομεία της Ελλάδα, καθώς και τα αριστουργήματα της γλυπτικής και τα μνημεία που κατασκευάστηκαν από ελληνικό μάρμαρο, αποτελούν πολύτιμη πολιτιστική κληρονομιά. Η προστασία και η ανάδειξή τους δεν είναι μόνο υποχρέωσή μας απέναντι στο παρελθόν, αλλά και μια σημαντική παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.
____________
*Το άρθρο παραχωρήθηκε για το site και το newsletter του ΣΜΕ.
